Hoàng Thọ

LỜI NÓI ĐẦU

“Chim có tổ người có tông”, “Cây có cội, nước có nguồn”, những câu ca dao nói lên đạo lý của con người Việt Nam chúng ta đã lưu truyền bao đời nay dẫu cho xã hội có nhiều biến động, thay đổi. Vì vậy việc truy tìm nguồn gốc tổ tiên, chăm lo mồ mả ông bà, là những điều gần như nằm trong tiềm thức của mỗi một con người Việt Nam.

Ông tổ dòng họ Hoàng Thọ chúng ta đến lập nghiệp tại thôn Nga Thượng, xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam đã hơn 450 năm nay. Các bậc tiền bối họ Hoàng Thọ đã cần cù lao động với mong muốn gây dựng cho con cháu đời sau một tiền đồ sán lạn hơn. Đất nước trải qua nhiều binh biến, các bậc tiền nhân và con cháu họ Hoàng Thọ chúng ta cũng đã sả thân vì đại nghĩa. Tất cả những điều đó là những tấm gương sáng để con cháu học tập noi gương, tiếp tục truyền thống của gia đình và dòng họ để phấn đấu xây dựng một cuộc sống ấm no hạnh phúc cho chính bản thân mình và góp phần xây dựng cộng đồng xã hội.

Trong thời kỳ chiến tranh, họ Hoàng Thọ chúng ta chưa có điều kiện để dựng bộ gia phả cho dòng tộc mình nhằm thắt chặt hơn nữa tình cảm giữa những người bà con ruột thịt, để có thể cùng nhau chia sẻ những vui buồn trong cuộc sống, cũng như để nhắc nhở con cháu về truyền thống dòng họ mình, mà nó có thể là niềm tự hào và sức mạnh tinh thần quí giá trong hành trang của mỗi thành viên dòng họ trên con đường lập nghiệp.

Sau ngày giải phóng, đất nước thanh bình, trong dòng họ Hoàng Thọ chúng ta đã được ông Hoàng Thọ Huyến (đời VI) và ông Hoàng Thọ Căn (đời VI) đã có những tìm tòi, ghi chép lưu bút về bà con dòng họ. Tuy nhiên đó chỉ là sự nhiệt tình đáng quí chứ chưa thể đem lại cho dòng họ một bản gia phả hoàn chỉnh.

Thời gian cứ trôi qua như không hề chờ đợi một ai, một sự việc gì, ông Hoàng Thọ Huyến, ông Hoàng Thọ Căn đến nay thì già yếu. Thiết nghĩ rằng, muốn xây dựng một bộ gia phả hoàn chỉnh cũng cần phải có thời gian, nhân lực và những chuyên môn nghiệp vụ nhất định. Vì thế mà ba anh em chúng tôi (Hoàng Thọ Huyến, Hoàng Thọ Căn và Hoàng Thọ Bắc) với sự đồng ý của những bậc cao niên hiện còn sống, đã nhất trí quyết tâm xây dựng gia phả họ Hoàng Thọ.

Chúng tôi đã tìm đến ông Hoàng Thọ Căn tại quê nhà để nhờ ông giúp đỡ chuyển giao một số tài liệu mà các ông đã thu thập được để tổng hợp.

Ngày 15/8 Nhâm Thìn tức ngày 30/9/2012, Nhóm gia phả cùng những người đại diện dòng họ đã có buổi gặp mặt đầu tiên về xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân, Hà Nam để tìm hiểu, những bút tích, ghi chép về bà con dòng họ và nhất là để tìm hiểu vị thuỷ tổ của dòng họ mình. Trải qua nhiều lần thuộc tỉnh Hà nam và một số nơi tại Nam Định, Thái Bình, Hà Nội, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang nay gia phả đã cơ bản đủ điều kiện xin giới thiệu đến bà con dòng họ để chúng ta cùng tham khảo và tiếp tục đóng góp xây dựng hoàn thiện hơn nữa.

Việc xây dựng gia phả, nhất là với những họ không có phả gốc như họ Hoàng Thọ chúng ta là một việc làm hết sức khó khăn. Vì thực hiện trong một thời gian ngắn, chắc chắn sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết. Công việc xây dựng gia phả lại là công việc cần được tiến hành thường xuyên và liên tục, chúng tôi mong rằng toàn thể bà con dòng họ Hoàng Thọ chúng ta hãy cùng nhau tiếp tục góp sức xây dựng, bổ sung để gia phả của chúng ta ngày càng hoàn chỉnh.

Cũng qua đây chúng tôi xin chân thành cảm ơn Nhóm Nghiên cứu và Thực hành Gia phả ông Hoàng Thọ Huyến, Hoàng Thọ Căn đã giúp chúng tôi hoàn thành gia phả này. Xin hoan nghênh sự hợp tác của rất nhiều bà con họ Hoàng Thọ Chúng ta trong quá trình dựng phả vừa qua.

                                                                                  Mùa thu năm Nhâm Thìn, 2012

                                                                                  Các cháu đời VI họ Hoàng Thọ:

                                                                                    HOÀNG THỌ HUYẾN
                                                                                    HOÀNG THỌ CĂN
                                                                                    HOÀNG THỌ BẮC

PHẦN MỞ ĐẦU 

GIA PHẢ ĐƠN GIẢN CÓ KHÁC VỚI GIA PHẢ HOÀN CHỈNH? 

     Gia phả giản đơn và gia phả hoàn chỉnh đều là lịch sử dòng họ, song loại thứ nhất viết đơn giản nhằm chỉ ghi sơ lược phần phả hệ, còn các phần khác rất quan trọng như phả ký, ngoại phả và phụ khảo thì không có, hoặc có thì chỉ ghi một cách đại khái, tóm lược. Gia phả hoàn chỉnh thì ghi kỷ, toàn diện, phản ánh đầy đủ, trung thực thực thể dòng họ. 

Ta biết: Nước có sử, nhà có phả.

Lịch sử của đất nước ghi rõ từng thời kỳ với những con người, sự việc của nước nhà; còn gia phả tức sử của một dòng họ thì ghi những việc thuộc dòng họ ấy, bắt đầu từ ông / bà tổ phụ mẫu, người mà những người đang sống biết được, ghi đầy đủ về tổ quán của ông /bà tổ ấy cho đến ngày nay; ghi các thành viên (hậu duệ) của dòng họ, thứ thế (đời), ngày sanh, ngày mất, ghi hành trạng của họ; ghi phả đồ, ngoại phả và phụ khảo.

Đất nước trong giai đoạn không có sử gọi là huyền sử. Nhà không có phả gọi là huyền phả, tức tổ tiên, truyền thống dòng họ, con người, sự việc ở đây chỉ dựa vào ký ức và truyền khẩu, do vậy lâu ngày bị mai một. Có gia phả, mọi việc sẽ rõ ràng, chính xác, bền vững, khả năng lưu truyền mạnh mẽ, mau lẹ và đi xa hơn. Người “mất gốc”, không biết mình do ai sinh ra và gốc gác ở đâu, đây là hoàn cảnh đáng thương cô độc và quạnh quẽ. Người có gia phả sẽ tự tin, tự hào về truyền thống tốt đẹp, sáng lạng của dòng họ mình để củng cố niềm tin, vững bước đi lên trong mọi tình huống.  

“Dân tộc Việt Nam là dân tộc anh hùng” trong đó bao hàm các dòng họ cũng là những dòng họ có những phẩm chất tốt đẹp; những cá nhân thoái hóa, biến chất, làm sai quấy thuộc về cá biệt.

Người Việt Nam ta có câu: “Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”, thực tế dựng gia phả lâu nay, chúng ta đều thấy câu nói trên là đúng! Có gia phả, con cháu sẽ nắm chắc ngày giỗ ông bà, không cưới gả với người trong họ, nắm rõ thứ thế để trong giao tiếp, việc thưa gởi, tôn ti sẽ rõ ràng.

PHẦN HAI 

GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ VÀ GIA PHẢ LÀ GÌ?

Gia đình:

Là một thiết chế xã hội gồm những thành viên khác giới thông qua hôn nhân mà có và qua gia đình để thực hiện các chức năng sinh đẻ, kinh tế, văn hóa, xã hội, tín ngưỡng …

Dòng họ là một thiết chế xã hội cổ truyền, gồm nhiều gia đình cùng huyết thống, có từ lâu ở nước ta. Họ của các dân tộc không giống nhau do điều kiện lịch sử, kinh tề, xã hội, tập quán khác nhau. 

Khi có con cái thì các thành viên liên kết nhau bằng các quan hệ hôn nhân và di truyền, Hôn nhân là ngẫu nhiên, di truyền là tất yếu. Gia đình là một phạm trù lịch sử, thay đổi và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội.

Về hôn nhân:

Quần hôn (cha mẹ chung) và hôn nhân cá thể. Có gia đình mẫu hệ, gia đình phụ hệ, tiểu gia đình (hai thế hệ) và đại gia đình (ba thế hệ trở lên). Tiểu gia dình vừa là đơn vị kinh tế vừa là tế bào xã hội.

Từ khi chuyển qua chế độ phụ quyền có sự bất bình đẳng nam nữ. Xã hội có giai cấp, sự bất bình đẳng nầy càng nặng nề, phụ nữ chịu nhiều thiệt thòi, và yêu cầu phải được giải phóng. Hiện nay có sự quan hệ tình dục không cần hôn nhân, không xây dựng gia đình, nguy cơ đồng tính luyến ái, bệnh AIDS, sinh con theo phương pháp “vô tính”, theo quan điểm chúng tôi, là vi phạm đạo đức.

Lành mạnh hóa gia đình gắn với lành mạnh hóa dòng họ, xây dựng gia đình văn hóa gắn với việc xây dựng dòng họ văn hóa. Kế hoạch hóa gia đình là một quốc sách. 

Luât Hôn nhân và Gia đình (1986), luật Dân sự, luật Bảo vệ Trẻ em là những nguyên tắc cơ bản của việc xây dựng gia đình – dòng họ kiểu mới: “Tiến bộ - một vợ một chồng - nam  nữ bình đẳng- bảo đảm hạnh phúc con cái”. Ta nêu thêm: “Kính trọng, tôn thờ tổ tiên và tạo phúc lâu dài!”

Dựng gia phả, phục hồi ngành gia phả là biện pháp tích cực góp phần xây dựng gia đình - dòng họ văn hóa, phải nâng nó lên cho đúng tầm với xã hội ngày nay. 

Dòng họ:

Một ít dân tộc Việt Nam là theo họ mẹ, còn hầu hết theo họ cha. Người cùng một họ, có vị tổ chung gọi là “thần chủ tổ tiên”. Một ít trường hợp là sống tập trung, đa số các gia đình cư trú xen với các gia đình, dòng họ khác trong một xóm ấp. Đây cũng là tổ quán của dòng họ..

Dòng họ không phải là đơn vị kinh tế, tuy nhiên dòng họ có phần ruộng, gọi là ruộng hương hỏa, ruộng ky. Có nơi có nhà thờ họ chung. Người ba đời trong họ không được lấy nhau, (trừ  triều Trần có tập tục nội hôn, cho lấy nhau để bảo vệ ngai vàng)

Dòng họ có nghĩa vụ đoàn kết, tương trợ nhau và có nghĩa vụ thờ phụng tổ tiên mình. 

Họ tộc có nhiều Chi, Phái, Tiểu chi, có Trưởng họ. Người con trưởng của Chi trưởng làm trưởng họ, nếu chết, người con  trưởng chi kế thay.

Mỗi họ có nhà thờ họ, nhà thờ chung gọi là từ đường, nhà thờ tổ. Họ lớn có nhiều chi, mỗi chi có nhà thờ chi. Cũng có nhiều họ không có nhà thờ. Hằng năm có một ngày giỗ tổ, thường gọi là ngày giỗ họ, giỗ tổ... 

Mỗi họ có hoặc không có gia phả, tộc phả. Hiện nay đang có phong trào rất quí là đi tìm, kết nối nhận họ và dựng phả ở từng dòng họ, chi họ, với mục đích vĩnh tồn tôn thống, giáo dục truyền thống gia đình – dòng họ, Chúng ta kiến nghị với Nhà nước, ngành văn hóa, ủng hộ phong trào nầy một cách tích cực, mạnh mẽ hơn nữa..

Làm gia phả trước hết phải hiểu thấu đáo dòng họ. 

Các họ ở Việt Nam hiện nay:

Chế, Lang, Man, Thiên, Ôn, Ông, Ma…gốc Chăm; Danh, Thạch, Sơn …gốc Campuchia; Duôn, Du, Dham, Nie từ Êdê. Hiện nay ta chưa có thống kê đầy đủ, song có thể nói có trên 300 họ của Việt Nam, hay hơn nữa.

Họ Việt Nam có từ thời cổ. 

Việc đặt tên, chữ lót:

- Húy (tên đẻ): tên cha mẹ đặt để ghi vào sổ sách, gia phả, con cái không được gọi.

- Thụy (hèm): khi chết do vua đặt hoặc do người trước khi chết dặn đặt.

- Hiệu: tên riêng tự chọn.

- Tự: tên theo tập quán từng vùng. Tên tước do vua ban..

- Bí danh: do đi kháng chiến đặt. 

Khái niệm gia phả là gì?

Gia phả là quyển sách, quyển tập ghi chép tên tuổi, kỷ sự (tiểu sử thu gọn), ghi ngày sanh, ngày tử, vị trí phần mộ và ngày lập mộ (đã chết)…của từng người trong họ, theo thứ tự các đời.

Từ điển Hán-Việt Đào Duy Anh định nghĩa gia phả là: “Sách ghi thế hệ trong họ và lịch sử tổ tiên”.

Gia phả xuất hiện ở phương Đông và phương Tây từ xưa. Trung Quốc: thời Chiến Quốc với quyển “Thế bản”. Thời Ngụy, thời Tần phát triển mạnh. Việt Nam: năm 1026, vua Lý Thái Tổ ra lịnh soạn Ngọc điệp (Phả Vua). Các tư gia, thế gia vọng tộc cũng biên soạn gia phả.

Nội dung gia phả gồm có:

Chính phả: có phả ký, phả hệ và phả đồ (nội dung nói ở phần sau).

Ngoại phả: ghi nhà thờ tổ, việc cúng bái, văn khấn, ghi khu mộ, ghi danh sách học vị các thành viên đỗ đạt, ghi tiểu sử một số thành viên nổi bật, ghi quan hệ hôn nhân cưới gả với dòng họ nào….

Phụ khảo: ghi địa chí xóm ấp, đình miếu, chợ búa, bến đò….

Lập gia phả là khoa học, thực hành gia phả là thiêng liêng. Phải công phu, nghiêm túc trong việc dựng phả. Gia phả là tư liệu quí giá cho dòng họ, nhà sử học, dân tộc học.  

PHẦN BA 

GIA PHẢ HỌ HOÀNG THỌ

Thôn Nga Thượng, xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam

MỞ ĐẦU

Sách xưa có câu: “Mộc hữu bản thủy hữu nguyên, nhân hữu tổ”

Nghĩa là: “cây có gốc, nước có nguồn, người có tổ tông”.

Đạo lý văn hóa Việt Nam rất coi trọng vấn đề gia đình, gia tộc. Chính vì vậy nên mới nói là: "Tiên trị gia, hậu trị quốc" Mỗi dòng họ đều phải ghi chép lập nên tộc phả, gia phả để truyền lại cho con cháu mai sau với mong muốn "Giấy rách phải giữ lấy lề, đời sau noi gương đời trước, góp phần rạng rỡ tổ tông". Thường căn cứ vào tộc phả để viết gia phả, tức là lấy cái xa làm cái gốc để phát triển và viết cái gần. Ngược lại cách viết thứ 2 là nhiều họ chưa viết tộc phả hoặc đã có những thất lạc sơ sài thì viết gia phả trước rồi nhiều chi họ tập hợp lại, lần ngược lên để rồi viết thành tộc phả, tức là lấy những cái biết được ở gần để rồi viết cái xa.

*Tộc phả, Gia phả ngày xưa được biên soạn rất kỹ lưỡng và được cất vào một vị trí quan trọng an toàn nhất nhằm để giữ gìn thật cẩn trọng. Trong thời kỳ chiến tranh, nhiều gia đình phải đem Tộc phả, Gia phả chôn giấu vào một nơi nào được coi là an toàn nhất, quí trọng còn hơn vàng bạc, châu báu. Đó là gia bảo tinh thần không có giá trị vật chất nào có thể so sánh được. Không thể khinh xuất để mất mát hay bị thiêu hủy đi với bất cứ lý do nào. Quan niệm về Gia phả, Tộc phả ngày nay chúng ta cần được nới rộng hơn. Con cháu dù đang làm ăn ở bất cứ nơi đâu nếu có các phương tiện như máy tính nối mạng intenet là có thể tương tác hay xem được ngay nguồn gốc tổ tiên, tin tức chung của các chi phái trong tộc, nhớ về cội nguồn, biết người trên kẻ dưới, biết xưng hô đúng phép giúp đỡ lẫn nhau đó là nhận thức mới về giá trị chân lý gia tộc, công dụng của quyền gia sử hiện đại và thiêng liêng này.

Một chu trình viết cần lưu ý:

1. Theo “Thọ mai gia lễ" thì cuốn gia phả cần ghi chép đầy đủ, rõ ràng, càng chi tiết càng tốt để con cháu biết được noi theo. Cuốn gia phả ghi tới 7 đời (thất tộc) nhà nào có phúc, nhiều đời con cùng chung sống thì viết tới 9 đời (cửu tộc). Bảy đời là: Cụ ngũ đại (kỵ hay cao tằng tổ) Cụ tứ đại (Cụ hay tằng tổ) Cụ tam đại (Ông bà hay tổ khảo) Cụ nhị đại (Bố mẹ đã chết là khảo) Bản thân là chủ lễ, chủ giỗ gọi là sở sinh Con (tử) Tõn (cháu)    Chín đời thì thêm: Tằng tôn (chắt) Huyền tôn (chút) Khi cúng giỗ thì cúng tới các cụ ngũ đại. Thường khấn là "ngũ đại mai thần chủ" giữ vị trí tổ đại tôn. Khi người đang là chủ gia tộc chết, thì sẽ chuyển thành "khảo" cụ đang ở vị trí ngũ đại sẽ được chuyển lên vào hàng ngũ các cụ cận tổ. Thần chủ của cụ ngũ đại đang thờ được mang đi đốt hoặc chôn mà thay vào đó là thần chủ của cụ Tứ đại lên thay.Họ nào cũng vậy, đến nay khi chưa biết được nguồn gốc của họ mình bắt nguồn từ đâu, tên là gì mà thường tôn cụ gần nhất, biết rõ nhất là cụ "Thượng tổ". Cụ thượng tổ ở vị trí các cụ "cận tổ" nên khi cúng thường khấn: Mời cụ ngũ đại mai thần chủ và các cụ "cân tổ về lai lâm chứng giám" cùng với giỗ của người được giỗ chính thức hôm đó. Khi giỗ các cụ bà thì khấn là "Tỷ" ví dụ khấn cụ bà tam đại thì khấn là "hiền tổ tỷ".

2. Người chết khi còn sống giữ một chức vị gì trong xã hội, làng xã, khu phố, dù to, nhỏ đều có chữ “Quí công".

3. Trong gia phả không đề cập tới viết về vị trí phụ nữ với quan niệm xuất giá tòng phu - Họ nhà chồng sẽ viết.

II. Họ hàng

1. Nước Việt Nam theo truyền thuyết từ thời Sùng Lãm tức Hồng Bàng là con lộc tục (Kinh Dương Vương) lấy bà Âu Cơ (2879 trước công nguyên) đã sinh 100 người con đi khắp nơi trở thành Bách Việt - Nay là 60 dân tộc - mỗi dân tộc đều có nhiều họ. Về địa lý: Việt Nam ở Đông nam Châu á. Xa xưa phía Bắc có nhiều người ở Phúc Kiến di cư xuống, phía Nam người Anh dơ nê diêng di cư lên nên các dòng họ đều rất phong phú như: Hoàng; Phan; Phạm; Đỗ; Nguyễn; Trần; Võ;...

2. Riêng Họ Hoàng ở 15 bộ thuộc Nước Văn Lang trước đây từ Tây Vu (Vĩnh Phú), Châu Diên (Sơn Tây), Tân Hưng (Tuyên Quang), Vũ Định (Thái Nguyên) đến Cửu Chân (Thanh Hóa), Việt Thường (Quảng Bình),... sau này từ năm 1600 về sau, họ Nguyễn phát triển vào nam thì đâu cũng có dấu tích Họ Hoàng nhưng phát âm khác nhau như: Hoàng; Huỳnh; Hường; Voòng; Vàng;... Riêng chữ viết đều có dấu tích họ Hoàng. Tiếng Môn, Khơ me ở Tây Bắc, Tây Nguyên, Quảng Trị. Tiếng Thái: Việt Bắc; Nghệ An; Thanh Hóa.  Tiếng Indonésien: Gia rai; Ê Đê. Tiếng Tạng - Miến: Người Lôlô (Hà Giang, Phú Thọ); Hà Nhì; La Khụ;... (Tây Bắc). Tiếng Hán: Người Hoa ở Quảng Ninh; Sán Dìu (Hà Bắc). Tiếng H'Mông: Người Dao ở Hòa Bình; Tây Bắc.

3. Không kể trong dân gian ngay kể các thời vua chúa Họ Hoàng cũng được sử sách ghi lại. Ví dụ năm 1541 khi Lý Anh Tông còn nhỏ, Lê Thị (Lê Thái Hậu) giữ quyền nhiếp chính, tư thông với Đỗ Anh Vũ lộng hành đã bị bộ ba công thần Tô Hiến Thành; Hoàng Nghĩa Hiển; Lý Công Tín diệt trừ.Dưới các triều vua, quanh Thăng Long có nhiều các quan thuộc nhiều họ tập trung ở nhiều địa điểm, đã thành câu ca: Nhất Mỗ; nhì La; thứ ba Canh Cót. Họ Hoàng cũng có mặt rất đông ở những nơi này. Ví dụ ở Canh Cót nay là Yên Hòa, trước có tên là Hạ Yên Quyết có cầu Tây Dương (Cầu Giấy) có rất nhiều người họ Hoàng nhưng tên đệm lại khác nhau. Tại đây còn di tích: Cụ Hoàng Quân Chi 1490 thời Trần, đỗ thái học sinh, làm "Binh bộ". Con lại lấy tên đệm là Hoàng Công Tỉnh (1431) phù vua Lê Lợi. Dòng Họ Hoàng đổi tên đệm: Năm 1526 có cụ Hoàng Việt Ái sau có con là Hoàng Bồi đều đỗ Tiến sỹ. Tới năm 1565 nhiều người lại đổi tên đệm thành: Hoàng Xuân Sửu; Hoàng Hữu Sáng; Hoàng Thọ Sước;... Việc đổi tên đệm ngoài nguyên nhân lịch sử có thể còn do qui định của nội tộc. Ví dụ Họ Trần ở Tức Mặc (Tức Mặc trước phải là làng Tráng Kiện), hiện nay có 400 hộ đã qua 800 năm cả làng chỉ có một Họ Trần (cả nước chỉ có 1 làng có 1 họ như vậy) với phương châm "Giữ làng, giữ họ" người ngụ cư, trai ở rể đều phải cải họ thành họ Trần. Họ Trần chia nhiều chi với tên đệm: Trần Xuân..., Trần Đăng..., Trần Huy..., Trần Thế..., nhưng cùng chung một gốc có các ông tổ: Trần Hạp, Trần Thừa, Trần Cảnh, Trần Thử Độ.

4. Họ Hoàng Tôi đã từng tiếp xúc hiện đang sinh hoạt ở Hà Nội (còn 1 số chưa gặp). Có rất nhiều (trên 120) dù rằng chữ đệm có khác nhau. Nhiều họ đã có viết gia phả, tôi sẽ tiếp tục liên hệ và đối chiếu mở rộng.

NỘI DUNG

I. HỌ HOÀNG THỌ: Do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân lịch sử tên đệm của Họ Hoàng có nhiều thay đổi. Đối với Họ Hoàng Thọ - nguyên nhân sau đây có thể tham khảo để xác định theo làm tài liệu lưu lại. Đời vua Trần Nhân Tông (1388-1408) Hồ Quý Ly âm mưu cướp ngôi, dời kinh đô vào Thanh Hóa. Ai không thuộc phe cánh Họ Hồ đều bị triệt hạ; ngay đến đại công thần Trần Khát Chân có công giết được vua Chiêm Thành khi đánh Thăng Long cũng bị chu di tam tộc. Cụ Hoàng Hối Khanh đang trấn thủ ở Lạng Sơn phòng quân nhà Minh vì không tán thành chủ trương của Hồ Quý Lý nên cũng bị gọi về Thăng Long. Sợ bị họa, cụ đã cho họ hàng phân tán đi các nơi và đổi tên đệm. Đa số đi về Sơn Nam như Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, một bộ phận lên phía bắc như Phúc Yên, Phú Thọ, Tuyên Quang. Bộ phận ở Hưng Yên đổi là Hoàng Hữu...; tại thôn Vân Nội tổng Yên Lạc, phủ Khoái Châu có Cụ Hoàng Thế Chân, một số sau  đổi là Hoàng Thiện...; Hoàng Nghĩa...; ... Bộ phận đi theo ven sông Hồng về Nam Định, Hà Nam, Thái Bình và vào Ninh Bình, Thanh Hóa đổi là Hoàng Thọ...; Hoàng Kim... Nay ở Xuân Bảng, Xuân Trường Nam Định có xã toàn là Họ Hoàng Thọ. Bộ phận đi về Vũ Thư Thái Bình đổi là Hoàng Công.

II. HỌ HOÀNG THỌ Ở HÀ NAM

Dự đoán họ Hoàng Thọ là thuộc tộc của cụ Hoàng Hối Khanh theo ven sông Hồng ở Hà Nam, với ý chí phù Trần và không chịu xa Thăng Long. Họ Hồ Thoán ngôi mới lập nên nước Đại Ngu chỉ tồn tại được 7 năm. Đời hậu Trần được dựng lại tuy chỉ 6 năm. Trong hàng ngũ theo nhà Trần chống quân Minh xuất hiện 1 số tướng tá họ Hoàng có tên đệm là Thọ. Huyện Lý Nhân là căn cứ chống quân Minh, vì là vùng trũng lại nằm giữa sông Hồng và sông Châu, nay còn đền thờ Trần Thương. Năm 1408 cụ Hoàng Thọ Châm phò Giản Định Đế Trần Quý từ khi ở Yên Mô. Dưới trướng của tướng Trần Nguyệt Hồ cụ Châm góp công lớn trong việc đánh Mộc Thanh, giết được Lữ Nghi ở Ý Yên, Nam Hà, được phong Vương trung hầu. Cụ Hoàng Thọ Ánh theo tướng Nguyễn Biểu phù Trần Quang Đế là Trần Quý Khoáng từ (1409-1413) được phong Giáo Quận công. Theo dòng thời gian đến thời Lê Trung Hưng (hậu Lê) đời Lê Y Tông do chúa Trịnh Giang lộng quyền nên nhân dân nổi dậy. Tại vùng Sơn Nam (Hà Nam - Nam Định), Hoàng Công Chất ở Vũ Thư, Thái Bình (1739) khởi nghĩa. Nông dân vùng Lý Nhân theo rất nhiều trong đó có Họ Hoàng Thọ. Cuộc chiến đấu kéo dài sau rút vào Thanh Hóa (1748) rồi lên Hướng Hóa (Tây Bắc). Tại đây đã phối hợp với các tù trưởng: Ngãi Khanh giải phóng Mường Thanh, Điện Biên (tháng 5 năm 1754). Năm 1957 khi lên công tác tại Tây Chang tôi được chính trị viên đại đội phụ trách đồn là Hoàng Thọ Giang. Họ này lập nghiệp ở vùng này rất lâu đời.

III. HỌ HOÀNG THỌ Ở THÔN NGA THƯƠNG, XÃ NGUYÊN LÝ, LÝ NHÂN, HÀ NAM

Là người xa quê hương đi làm ăn nơi khác, nỗi niềm ấp ủ trông lòng đã từ lâu về cuốn gia phả Họ Hoàng Thọ ... ở Nga Thượng, cụ Hoàng Thọ Y nhiều năm sưu tầm đã sơ thảo viết lên cuốn gia phả vào năm 1934. Cùng chấp bút , phần chữ Hán là cụ nhiếu Đễ sau này viết ra chữ Quốc Ngữ là Hoàng Thị Nghĩa và Hoàng Thọ Mùi (tức Đễ). Sau năm 1954 cụ Hoàng Thọ Huyến gặp cụ Hoàng Thọ Hạnh ở Tuyên Quang, cụ Hoàng Thọ Hồ, Hoàng Thọ Thảo, Hoàng Thị Viết ở Nga Thượng đã thu thập được thêm nhiều tài liệu quý báu. Ngoài những chuyện kể của các cụ trên còn được nghe trực tiếp hồi nhỏ của các cụ Hoàng Thọ Luận (cắt tóc ở Tuyên Quang), cụ Hoàng Thọ Hưng (thợ mộc ở Tuyên Quang) và các cụ Hoàng Thọ Y. Sau khi viết lại được cụ Hoàng Thọ Căn bổ xung nhiều chi tiết. Đến nay tiếp tục sơ thảo lại để nghiên cứu, bổ xung, từng bước sau này có cuốn gia phả Họ Hoàng Thọ ở Nga Thượng được đầy đủ. Đặc biệt trong cuốn gia phả này hiện vẫn chưa có tài liệu về cụ ngũ đại Hoàng Thọ Sử, ngành 4; cụ Ngũ đại Hoàng Thọ Thoán ngành 5.

Phả ký

GIA PHẢ LÀ GÌ? Gia phả hay gia phổ là bản ghi chép tên họ, tuổi tác, ngày giỗ, vai trò và công đức của cha mẹ, ông bà, tiên tổ và mộ phần của một gia đình lớn hay một dòng họ. Gia phả có thể được coi như một bản sử ký của một gia đình hay một dòng họ. Gia phả có khi gọi là Phổ ký, có khi là Phổ truyền. Các nhà Tông thất (dòng dõi vua quan), có khi gọi gia phả của vương triều mình hay gia tộc mình bằng từ ngữ trân trọng hơn: Ngọc phả, Thế phả... Tại các nước Đông Á, chịu ảnh hưởng của Đạo Khổng, các thế hệ sau trong dòng họ hay vương triều phải giữ đạo Trung đạo Hiếu. Việc xây dựng và lưu truyền gia phả được xem là một cách ghi nhớ công ơn tổ tiên, gây dựng lòng tự hào trong dòng tộc. Ở Tây phương, người ta có tập tục làm cây phả hệ hay phả đồ, tương tự như Tông đồ của người Hoa hay người Việt. Một Tông đồ, một Gia phả, một Phả ký, một Phổ truyền dù đơn sơ hay súc tích cũng đều trở nên những tài liệu quý báu cho nhà xã hội học, nhà sử học về sau. Nó còn có thể hữu dụng cho những nghiên cứu về tâm lý, về di truyền học, huyết học, y học nữa. Môn học nghiên cứu về gia phả là gia phả học.Tại Việt Nam, gia phả sơ giản ghi chép tên cúng cơm, ngày giỗ và địa điểm an táng của ông cha. Theo các nhà sử học phỏng đoán thì gia phả đã xuất hiện từ thời Sĩ Nhiếp làm Thái thú ở Giao Chỉ, hoặc gần hơn tức là từ thời Lý Nam Đế (khoảng nǎm 476-545). Nhưng phải đến thời nhà Lý, nhà Trần mới xuất hiện những cuốn tộc phả, thế phả (ghi cả thế thứ, tông tích toàn họ), phả ký (ghi lại hành trạng, sự nghiệp của tổ tiên). Mới đầu gia phả xuất hiện chỉ trong Hoàng tộc cùng giới quan lại, nhà Lý có Hoàng Triều Ngọc Điệp - năm 1026; nhà Trần có Hoàng Tông Ngọc Điệp, nhà Lê có Hoàng Lê Ngọc Phả... Cùng với sự xuất hiện các gia phả của Hoàng tộc là gia phả của các danh gia, quan lại và cứ thế lan rộng, phổ biến ghi chép gia phả trong nhân dân. Trước đây, gia phả chủ yếu được ghi chép bằng chữ Hán-chữ Nôm, nhưng qua nhiều năm chiến tranh, nhiều bộ gia phả của các dòng họ cũng mất dần... Tục làm gia phả phát triển mạnh ở hai miền Bắc và Trung; miền Nam rất ít gia đình làm gia phả (ở đấy còn được gọi là "gia phổ") và biến thái thành "tông chi" tức tờ "tông chi tông đồ". Trong gia phả, người đứng đầu ngành trưởng (trưởng họ, trưởng tộc) có bổn phận ghi hết những chi tiết về thân thích và dòng dõi; những người con khác sao lại bản gia phả chính đó. Các gia đình giữ gìn kỹ lưỡng và truyền từ đời cha tới đời con. "Họ" theo nghĩa gốc có liên hệ với nhà và dưới chế độ phong kiến, nối kết con người với đất ruộng: một mái nhà, một gia đình, một họ. Họ và tên của một người định vị trí của cá nhân người đó trong xã hội, xác định cá thể trong một toàn thể.Gia phả được coi là hoàn chỉnh trước hết phải là một gia phả được ghi chép rõ ràng, chữ nghĩa chân phương, có nội dung cơ bản như sau: Thông tin rõ ràng về người sao lục (biên soạn).Nêu nguồn gốc xuất xứ của gia tộc, là phả ký hay là gia sử.Ghi Thuỷ Tổ của dòng họ.Ghi từng phả hệ phát sinh từ Thuỷ Tổ cho đến các đời con cháu sau này. Có phần phả đồ, là cách vẽ như một cây, từng gia đình là từng nhánh, từ gốc đến ngọn cho dễ theo dõi từng đời. Đối với tiền nhân có các mục sau đây:Tên: Gồm tên huý, tên tự, biệt hiệu, thụy hiệu và tên gọi thông thường. Thuộc đời thứ mấy? Con trai thứ mấy của ai?Ngày tháng năm sinh (mất), giờ (nếu nhớ). Mộ nguyên táng, cải táng, di táng tại đâu? Thời gian nào?Học hành, thi cử, đậu đạt, chức vụ, địa vị lúc sinh thời và truy phong sau khi mất.Vợ: chánh thất, kế thất, thứ thất... Họ tên, con thứ mấy của ai? Quê ở đâu? Các mục ngày, tháng, năm sinh, ngày, tháng, năm mất, tuổi thọ, mộ, đều ghi từng người như trên. Nếu có thi đậu hoặc có chức tước, địa vị, được ban thưởng riêng thì ghi thêm.Con: Ghi theo thứ tự năm sinh, nếu nhiều vợ thì ghi rõ con bà nào? Con gái thì cước chú kỹ: con gái thứ mấy, đã lấy chồng thì ghi tên họ chồng, năm sinh, con ông bà nào, quê quán, đậu đạt, chức tước? Sinh con mấy trai mấy gái, tên gì? (Con gái có cước chú còn con trai không cần vì có mục riêng từng người thuộc đời sau).Những gương sáng, những tính cách, hành trạng đặc biệt, hoặc những công đức đối với làng xã, họ hàng, xóm giềng... Những lời dạy bảo con cháu đời sau (di huấn), những lời di chúc...Ngoài những mục ghi trên, gia phả nhiều họ còn lưu lại nhiều sự tích đặc biệt hay giai thoại của các vị tiên tổ, những đôi câu đối, những áng văn trước tác hay, những bài thuốc gia truyền...Tiếp theo, là tộc ước. Đây là những quy định-quy ước trong tộc họ, đặt ra nhằm ổn định tộc họ, có công thưởng, có tội phạt, tất nhiên là phải phù hợp với luật pháp chung.Với một tộc họ lớn, có thể có nhiều tông nhánh, chi phái. Phần này sẽ ghi những thông tin chi phái, ai là bắt đâu chi, chi hiện ở đâu, nhà thờ chi...Những thông tin khác về tài sản hương hỏa, bản đồ các khu mộ tiền nhân; các câu đối, sắc phong nếu có v.v.

GIA PHẢ VÀ NHÀ THỜ HỌ

Thật cảm động khi nhìn thấy từ gia phả những lời nhắn nhủ, răn dạy đạo đức của các bậc tổ tiên đối với con cháu cho đến hôm nay vẫn còn nóng hổi ý nghĩa: "Con cháu nhà ta, ai nấy đều phải biết tôn trọng lời dạy của ông bà, phải lấy việc cày cấy, đọc sách, học hành làm nghiệp... phải lấy điều hiếu thuận làm đầu, thì sẽ hạnh phúc". Ngoài việc ghi chép đầy đủ lịch sử của gia tộc và thế thứ các nhánh, các chi của mỗi dòng họ, gia phả còn mang giá trị nhân văn sâu sắc. Cội rễ, gốc gác với nhiều người Việt Nam thật đơn giản mà ý nghĩa vô cùng to lớn. Cùng với gốc đa, giếng nước, sân đình, những hình ảnh tiêu biểu của làng quê Việt Nam, cội rễ với đa phần người Việt còn là sự gắn kết và tiếp nối của bao thế hệ qua những bộ gia phả, những nhà thờ họ. Với mỗi dòng họ, gia phả và nhà thờ họ là điểm tựa tinh thần của hiện tại từ quá khứ. Nhà có phả cũng như nước có sử, phả nhà để ghi chép thế thứ các đời theo hệ thống huyết mạch, trên dưới, mà thuật lại phân minh về bản chi, khiến cho muôn đời con cháu nhìn vào thì thấy rõ ràng như ở trước mắt. Cũng như nhiều dòng họ khác trên cả nước, dòng họ Hoàng Thọ ở Thôn Nga Thượng, xã Nguyên Lý, huyện Lý Nhân từ nhiều đời nay luôn khắc ghi những truyền thống tốt đẹp của tổ tiên. Hàng năm, những người con của dòng họ Hoàng Thọ dù xa gần đều hành hương tưởng nhớ ngày giỗ tổ dòng họ - Người đã làm rạng danh, khai sinh dòng họ Hoàng Thọ ngày nay. Trong nền văn hóa Phương Đông, lịch sử gia phả đã có trên 3000 năm, châu Âu đã có gần 500 năm. Gia phả được coi như một bức tranh lịch sử thu nhỏ của một dòng họ, thậm chí lớn hơn là của một làng, một vùng đất cùng với những sự kiện lịch sử, những biến đổi xã hội liên tục, sự tham gia và những ảnh hưởng của dòng họ đến tiến trình của lịch sử xã hội của những vùng, miền khác nhau. Tại Việt Nam, gia phả sơ giản ghi chép tên cúng cơm, ngày giỗ và địa điểm an táng của ông cha. Theo các nhà sử học phỏng đoán thì gia phả đã xuất hiện từ thời Sĩ Nhiếp làm Thái thú ở Giao Chỉ hoặc gần hơn tức là từ thời Lý Nam Đế (khoảng năm 476-545). Nhưng phải đến thời nhà Lý, nhà Trần (thế kỷ IX - XIII), cùng với hàng loạt những chiến công hiển hách, chấn động phương Bắc của cha ông ta chống lại các thế lực xâm lược từ phía Bắc tràn xuống, đất nước được thanh bình trong một thời gian dài mới xuất hiện những cuốn tộc phả, thế phả (ghi cả thế thứ, tông tích toàn họ), phả ký (ghi lại hành trạng, sự nghiệp của tổ tiên). Mới đầu gia phả xuất hiện chỉ trong Hoàng tộc cùng giới quan lại. Nhà Lý có "Hoàng Triều Ngọc Điệp" - năm 1026; nhà Trần có "Hoàng Tông Ngọc Điệp", nhà Lê có "Hoàng Lê Ngọc Phả"... Cùng với sự xuất hiện các gia phả của Hoàng tộc là gia phả của các Danh gia, quan lại và cứ thế lan rộng, phổ biến ghi chép gia phả trong nhân dân. Trước Cách mạng Tháng 8, gia phả chủ yếu được ghi chép bằng chữ Nho nhưng số người giỏi chữ Nho không nhiều, qua nhiều năm chiến tranh, nhiều bộ, cuốn gia phả của nhiều dòng họ cũng mất dần... Ngày nay, ý nghĩa của những bộ gia phả đã được thừa nhận bởi những giá trị đạo đức, văn hóa tinh thần to lớn với mỗi con người trong từng dòng họ. Từ xa xưa đến ngày nay, việc thờ cúng tổ tiên luôn là nền tảng của những nghi thức tôn giáo ở trong mọi con người Việt Nam. Vì Việt Nam là đất nước có nền văn hiến lâu đời với một tôn giáo truyền thống bao trùm là đạo thờ cúng ông bà, tổ tiên, những người có công với đất nước, với nhân dân. Giáo sư Trần Văn Giầu - một nhà văn hóa Việt Nam đã nhận định: Xưa nay ông bà ta luôn luôn cho rằng để giáo dục con cháu không gì hay hơn dạy lịch sử: lịch sử dân tộc, lịch sử quê hương, lịch sử gia đình. Đạo đức, nhân cách con người Việt Nam xuất phát từ những lời giáo huấn của các vị thánh hiền, các lời dạy dỗ của tổ tiên được đúc kết trong các bộ gia phả lưu truyền qua nhiều đời, như là gương mẫu "đối nhân xử thế" trong cuộc sống. - Gia phả có giá trị về lịch sử - Gia phả có giá trị về đạo đức - Gia phả có giá trị khuyến khích học hành. Gia phả là tài liệu cụ thể nhất để giáo dục truyền thống quý báu của dòng họ, gắn liền với truyền thống dân tộc cho từng gia đình, từng con người. Truyền thống ấy đã trở thành trách nhiệm của mỗi gia đình, mỗi dòng họ. Trong thực tế xã hội đang có những chuyển biến về tư tưởng, lối sống, đã xuất hiện sự đi xuống và băng hoại về đạo đức của một phần không nhỏ thanh niên. Do đó, việc giáo dục, định hướng cho thanh thiếu niên những kiến thức về dòng họ, về giá trị đạo đức, văn hóa truyền thống của dòng họ là thực sự cần thiết bởi thế hệ trẻ với những kiến thức về giá trị văn hóa, đạo đức của gia đình, dòng họ có thể điều chỉnh năng lực hành vi của mình đúng đắn trong cuộc sống. Gia phả được các nhà sử học coi là nguồn bổ sung cực kỳ quan trọng cho chính sử bởi những thông tin từ những nhân vật, sự kiện của dòng họ đều được ghi lại một cách trung thực, cụ thể và rõ ràng trong gia phả. Việc thờ cúng tổ tiên là nền tảng của gia đình Việt Nam, gia đình từ ông cố, bà cố, xuống cháu chắt đều sống chung trong một mối dây liên hệ hết sức chặt chẽ về huyết thống, máu mủ. Làm người ai cũng có cha mẹ, ông bà, tổ tiên như cây có cội nguồn, có gốc, có rễ. Hướng về nguồn cội là những cảm xúc, những tâm tư cùng một thế giới tâm linh trong sáng, thiêng liêng với những cảm hứng vang vọng, xuất phát từ đáy lòng qua sự khôi phục, bổ sung và duy trì sự liên tục của gia phả dòng họ, nhà thờ họ là trào lưu văn hóa đang phát triển ở nước ta hiện nay. Có những bộ gia phả của một số dòng họ được viết các đây vài trăm năm nay vẫn được lưu giữ cẩn thận, để lưu giữ truyền qua nhiều thế hệ thì thật không phải là dễ. Gia phả cùng với nhà thờ họ luôn sống mãi trong từng con người Việt Nam: - Nhà thờ họ trường tồn tượng trưng cho một dòng họ bền vững, lâu đời - Nhà thờ họ nơi lưu giữ những giá trị tinh thần to lớn. Nhà thờ họ cũng là nơi lưu giữ gia phả, văn tự cổ cùng những sắc phong, tượng thờ, bài vị cùng những điển tích về dòng họ. Nhà thờ họ cũng là nơi lưu giữ những di vật của tổ tiên. Đây có thể được coi như một bảo tàng thu nhỏ của dòng họ bởi nó chứa đựng rất nhiều thông tin về dòng họ. Nội thất bên trong nhà thờ được sắp đặt trang nghiêm, có thứ tự rõ ràng và sự sắp sếp có chủ ý thể hiện những thông tin về gia đình, dòng họ được kết cấu một cách chu đáo, đầy đủ để con cháu trong họ cũng như người ngoại tộc có thể hiểu khá tường tận về lịch sử của dòng họ cùng những con người, những danh nhân của dòng họ. Nhà thờ họ được coi như điểm hội tụ, thờ cúng tổ tiên, ông bà, những người anh hùng, những danh nhân, những người có công với đất nước, làm lưu danh dòng họ trong sử sanh của đất nước, của dân tộc. Nhà thờ họ luôn có một vị trí đặc biệt trong thế giới tâm linh của những người con trong dòng họ bởi đó là nơi giúp họ nhớ lại những đỉnh cao vinh quang của dòng họ, những tấm gương sáng của tổ tiên và đồng thời những ước vọng của mỗi còn người trong dòng họ được nguyện cầu tại đây. Truyền thống cả dân tộc cũng như mỗi dòng họ, mỗi gia đình cần phải gìn giữ là: "Uống nước nhớ nguồn, nhân hậu thuỷ chung, thương người như thể thương thân, đoàn kết tương thân tương ái làng xóm khi tối lửa tắt đèn, hiếu học, sẵn sàng hy sinh vì đất nước, vì dân tộc, lao động cần cù, sáng tạo ...". Là lịch sử văn hóa của dòng họ và gia đình ở Việt Nam, gia phả còn được coi như một di sản văn hóa quý giá của dân tộc. Không chỉ là cơ sở để các dòng họ, các chi họ lần tìm về gốc rễ, chắp nối cội nguồn, gia phả còn luôn giữ vai trò quan trọng xuyên suốt trong việc củng cố gia tộc, gia đình và giáo dục đạo đức cho con cháu. Bởi vì, gia phả không chỉ giúp cho con cháu biết gốc gác của mình từ đâu, họ hàng là ai, tổ tiên công đức ra sao, gia phả còn được gọi là gia bảo vì đó là lịch sử của tổ tiên nhiều đời truyền lại, chứa đựng những điều tổ tiên muốn gửi gắm lại cho đời sau. Từ gia phả, từ gia tộc, từ tiểu chi đến đại tông, cả dòng họ. Đó chính là sự đa hướng, đa lớp để bảo vệ nề nếp gia phong, truyền thống dòng họ, thuần phong mỹ tục, văn hóa dân tộc hôm nay và mai sau.