Nguyễn Bá ở Lệ Xá Tiên Lữ Hưng Yên

Cuối thế kỷ 17, thời kỳ của Hậu Lê ở miền trong vùng các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh là chiến trường tranh chấp của hai dòng họ Trịnh-Nguyễn. Cuộc chiến kéo dài hàng trăm năm, sản xuất bị đình đốn, hà cửa ruộng vườn tan nát, nhân dân vô cùng cực khổ, nhiều gia đình bị ly tán. Những năm cuối thế kỷ của cuộc chiến càng ác liệt hơn ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống còn của đông đảo nhân dân toàn vùng bắc miền trung này.

Chính từ nơi gian khổ ác liệt đó, cùng với nhiều gia đình phải ly tán, rời bỏ quê hương cụ tổ của dòng họ Nguyễn Bá tuổi gần 30 đã chạy trốn tìm nơi yên ổn để sinh sống làm ăn. Cụ chỉ cõng được người con trai gần 10 tuổi di chuyển lên phương bắc ra trấn Sơn Nam rồi dần về định cư ở mảnh đất còn hoang sơ lúc đó-nay là thôn Giai Lệ (làng Nhài), xã Lệ Xá, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên. Đến 5 đời sau khi đất nước trở lại thanh bình có điều kiện làm ăn kinh tế khá lên đã chính thức lập bia ghi rõ cụ tổ về định cư ở nơi đây là vào đời vua Lê Dụ Tông năm thứ nhất-Niên hiệu Vĩnh Thịnh. Đối chiếu với lịch mới ngày nay là năm 1701. Vì gia đình bj ly tán do chiến tranh loạn lạc nên cụ bà đã mất, cụ Trưởng chỉ truyền lại cho con cháu đời sau biết cụ bà là Từ Yên đã mất và mộ chí đã để ở miền trong, ngày mất để con cháu thờ cúng là ngày 28 tháng giêng. Người con trai gần 10 tuổi được cụ Trưởng cõng theo trong bia ghi là Nguyễn Bá Giai. Quê hương miền trong mà cụ phải bỏ ra đi không được truyền lại nên các đời sau cũng không có điều kiện tìm lại được.

Vào thời điểm lịch sử lúc đó chưa có tỉnh Hưng Yên, chỉ có trấn Sơn Nam là phần đất phía Nam thành Thăng Long bao gồm: Hà Nam, Nam Định, nam tỉnh Hưng Yên và một phần đất Thái Bình do sông Hồng và sông Luộc bồi đắp. Thị xã Hưng Yên lúc đó là cửa biển phố Hiến, nơi buôn bán giao thương với người nước ngoài rất sầm uất mà lịch sử đã ghi nhận:" Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến". Khi cửa biển còn ở ngay phố Hiến thì những vùng đất từ Kim Động-Ân Thi về phía nam cũng là vùng giáp biển, đất mới được phù sa bồi đắp nên còn rất hoang sơ, lau sậy vô cùng rậm rạp.

Ở trong vùng đất Nam Hưng Yên thời đó, thôn Giai Lệ cũng là vùng đất đang được một số người từ các nơi về khai khẩn định cư. Cụ tổ dòng họ Nguyễn Bá cùng một số cụ tổ của mấy họ đã đến trước như họ Bùi, họ Vũ, họ Phạm,...v.v.... là những người đầu tiên về nơi đây phá hoang, trồng cấy mưu sinh. Theo các cụ lưu truyền lại: Khi mới về đây cụ tổ Nguyễn Bá dựng một gian hàng nước và cùng mọi người khẩn hoang cấy cầy. Cụ ăn ở hiền lành, rất chịu khó lao động, quan hệ thân thiết, gần gũi với mọi người nên được nhiều người yêu mến và giúp đỡ. Dần dần cụ phá hoang và tậu thêm đất ở khu xóm Phượng (còn gọi là xóm Cò) là một xóm mới. Nơi đây chính là đất nhà thờ Tổ hiện nay.

Về thôn Giai Lệ, theo ghi lại mở đầu là xóm Lai, xóm Giặng sau phát triển dần thêm xóm Giữa, xóm Chùa và cuối cùng là xóm Phượng ở giữa 4 xóm kia. Như vậy là làng Nhài gồm 5 xóm, gọi là 5 giáp (hoặc 5 ngõ) như tên vẫn gọi cho mãi đến sau này. Cộng đồng dân cư thoonlangf đông dần lên, họ Nguyễn Bá khoảng 6, 7 đời sau vẫn phát triển chủ yếu ở khu xóm Phượng, cũng có một số phát triển sang xóm khác. Khai hoang phát triển, sản xuất ổn định với từng gia đình, dòng họ. Cộng đồng dân cư đông đúc đòi hỏi một đời sống văn hóa chung. Đình làng được xây dựng và tiếp tục xây dựng Chùa, các miếu, phủ để thờ cúng. Quá trình xây dựng sửa sang, tôn tạo đã để lại một ngôi ĐÌnh làng vào loại to đẹp nhất cả vùng. Ngôi Chùa cũng vào loại đẹp so với các làng xung quanh.

Các họ trong làng phát triển đông đúc thêm, kinh tế cũng ổn định, đất nước thanh bình, các dòng họ trong làng lần lượt xây nhà thờ Họ để thò phụng Tổ tiên. Cụ Tổ Nguyễn Bá ở xóm Phượng qua mấy đời cần cù lao động kinh tế khá dần lên từ đời thứ 5, thứ 6 con cháu phát triển rất nhanh do đó đã mở rộng đất ở từ trước để xây dựng ngôi nhà thờ của Họ. Với khu đất được mở rộng các cụ đã nhờ người thông thạo địa lý cắm hướng đúng QUY XÀ HỢP HÌNH nhìn thẳng ra khu Đình làng và đường trục xuyên giữa làng. Nhà thờ lúc đầu chỉ 6, 7 thước (trên 100m2), sau đến các cụ trưởng từ đời thứ 5 đến đời thứ 8 đã mở rộng ra, thời cao điểm nhất rộng trên 3 mẫu (tức trên 1000m2). Trong vòng mấy chục năm đầu thế kỷ 19 cả họ đã góp công của xây dựng ngôi nhà thờ Tổ theo kiể NỘI CÔNG NGOẠI QUỐC to lớn vào loại nhất làng. Lúc đầu nhà thờ dự định xây theo kiểu chữ Đinh nhưng bị dân làng cho là xây dựng to, rộng so với Đình chung của làng là sai với quy định pháp luật của thời đó, vì vậy khi xây dựng được điều chỉnh lại thành chữ NHỊ.

Về quá trình phát triển của dòng họ Nguyễn bá từ đời đầu tiên đến đời thứ ba đều chỉ có một con trai nên phát triển chậm. Đến đời thứ thứ 4 cụ Nguyễn Bá Dương mới sinh được hai cụ ông, nhưng đến ba đời tiếp theo đã phát triển rất nhanh. Đời thứ 5, cụ Nguyễn Bá Tiên sinh được ba cụ; đời thứ 6 cụ Nguyễn Bá Cao sinh được 5 cụ; đời thứ 7, cụ Nguyễn bá Tình sinh được 8 cụ. Cùng với ba đời Trưởng sinh liên tiếp đông như vậy, các cụ thứ ở dưới cũng sinh nhiều con trai, do đó họ Nguyễn Bá nhanh chóng trở thành họ đông nhất làng và cũng có thế lực nhất lảng bởi cũng có nhiều cụ là chức sắc của làng và tham gia đóng góp vào các công trình xây dựng của làng mà bảng ghi công ở sử làng đã ghi.

Dòng họ Nguyễn Bá đông lên, theo quy ước thời kỳ đó để quản lý và theo dõi họ Nguyễn Bá chính thức hình thành các chi, phái, ngành. Sự hình thành đó cũng đồng thời hình thành các nhà thờ Chi, nhà thờ Phái, của ngành để thuận tiện cho các con cháu thờ cúng cùng với nhà thờ Tổ của chung toàn họ tộc. Cụ thể sự hình thành đó như sau: Từ đời thứ 4 có hai cụ nên từ đó hình thành hai chi: Chi Trưởng là cụ Nguyễn Bá Tiên, chi thứ hai là cụ Nguyễn Bá Hiệu. Ở Chi Trưởng cụ Tiên sinh được ba cụ ông nên khi từng cụ phát triển đông hình thành ba phái của Chi Trưởng: Phái trưởng của cụ Nguyễn Bá Cao, phái thứ hai là cụ Nguyễn Bá Bách và phái thứ ba là cụ Nguyễn Bá Bốn. Phái trưởng Nguyễn Bá Cao sinh được 5 cụ nên hình thành 5 ngành: ngành trưởng của cụ Nguyễn Bá Tình; ngành thứ hai cụ Nguyễn Bá Nghiêm; ngành thứ ba cụ Nguyễn Bá Chỉnh; ngành thứ tư cụ Nguyễn Bá Vĩnh và ngành thứ năm là cụ Nguyễn Bá Tịnh. Sự hình thành các chi phái, ngành đó được ổn định từ nhiều đời cho đến nay. Riêng ngành thứ ba chi trưởng con cụ Chỉnh là cụ Bá Kiến đưa con nhỏ đi làm ăn xa rồi mất tích nên không còn ngành này.

Dòng họ Nguyễn Bá (Giai Lệ) đã hình thành và phát triển được trên 300 năm. Nói chung, từ trước cách mạng Thnags Tám nước ta là nước nông nghiệp chậm phát triển nên toàn thể các gia đình, con cháu trong họ đều ở trong làng, gần như không có ai đi lập nghiệp ở xa. Khi đất nước giành được độc lập tiếp theo là hai cuộc chiến tranh và nhu cầu phát triển đất nước đi lên, con cháu dòng họ Nguyễn Bá cũng theo dòng phát triển đó có mặt ở rất nhiều ngành hoạt động của xã hội, ở rất nhiều vùng miền khác nhau của đất nước. Dù ở quê hương hoặc đi xa ở nhiều phương trời nhưng toàn thể mọi thành viên của dòng họ vẫn luôn gắn bó với tổ tiên, cha ông luôn thể hiện một tình cảm trân trọng, thành kính với họ tộc. Do tác động khách quan của những thay đổi xã hội có lúc ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm, suy nghĩ của một số người trong họ hoặc có những vấn đục nhỏ trong cuộc sống đời thường nhưng tổng thể toàn bộ dòng họ Nguyễn Bá vẫn luôn giữ gìn truyền thống của tổ tiên, luôn đoàn kết, thương yêu giúp đỡ lẫn nhau, luôn tôn trọng đạo lý của tổ tiên quê hương do đó đã vượt qua tất thẩy mọi trở ngại khó khăn để vươn lên phát triển không ngừng cả về số lượng và chất lượng trở thành một họ lớn ở làng. 

Sự ra đời và phát triển của dòng họ Nguyễn Bá như một bụi tre mở đầu chỉ có một cây đã gặp thời tiết thuận lợi và sự chăm sóc tốt trở thành một bụi tre to nhất, xanh tốt nhất làng Giai Lệ, xã Lệ Xá, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên.